Chủ Nhật, 13 tháng 1, 2013

Thơ ca và âm nhạc...



Thơ ca và Âm nhạc …
(Câu chuyện bè bạn…)

   Lời ngỏ:
   Đây là bài viết hạn hẹp, nhưng cũng có chút gì đó tham vọng…(cười)
   Hạn hẹp vì trên blog người ta ngại viết dài. Sợ dài…nên thiếu chi tiết! Vì thế đành dùng ngôn ngữ cô đọng, mang theo chút ít tóm tắc “điểm luận”…
   Có chút gì đó là tham vọng? bởi vì…Tôi hy vọng có thể trả lời những câu hỏi tìm hiểu, thắc mắc của bạn bè gần xa về mối tương quan thơ ca và âm nhạc hiện tại. Và cũng cố gắng thử suy luận nhẹ nhàng…tránh đi sâu vào các lý thuyết rườm rà kiểu giáo trình bác học của nhiều tác giả…
   Hẵn nhiên là cũng có ý muốn thân thiện khêu gợi cho các bạn trẻ…nên cũng chân tình đưa ra những phương pháp luận, phân tích…hé mở thử con đường thưởng thức hay sáng tác liên tưởng giữa thi ca và âm nhạc…trong một đề tài mà người ta thường đánh giá là to lớn, sâu xa.
   Vì vậy, xin hãy xem đây chỉ là lời tâm sự mang theo kinh nghiệm của riêng cá nhân hơn là lĩnh vực chuyên môn và học thuật…”

     1. Mở đầu:
  -  Đây là đề tài lớn phải không?
   - Không đâu…nó bé tẹo và phù du như cuộc đời người…
   - Nó mang tính bác học ư?
   - Cũng không…đơn giản là hình thành nhờ cảm xúc thăng hoa từ tâm hồn con người .
   Thật ra, dùng từ đơn giản ở đây là vì…ít nhiều ai cũng thưởng thức được. Nó nhỏ bé bởi nó có thể gầy dựng đam mê không cần vật chất cầu kỳ…
   Với Tôi…Giá trị của âm nhạc và thơ ca là sự thành công ngôn ngữ biểu cảm vừa sâu sắc tinh vi vừa giản lược, hiện đại…giao lưu không biên giới, vô giới hạn…và vừa là nghệ thuật giải trí thượng tầng văn minh của xã hội, tô đẹp thêm cuộc sống tâm hồn người…Đối với nhân văn, nó cũng thể hiện văn hoá của một xã hội, của chính mình…hoặc dẫn dắt ta vào cõi nhận thức tính tha nhân…
   Tất nhiên, ở đây tôi không nói về những điều người ta hay ca ngợi: Đỉnh cao của tư duy, văn hoá con người, hoặc tài năng của một tác giả thiên tài nào đó. Mà ở đây tôi chỉ muốn xem nó chỉ là môn nghệ thuật …Và trình bày theo suy nghĩ, cảm nhận riêng về một bước đi của một môn nghệ thuật thông thường …
   Chưa có một trường lớp nào dạy cho bạn trở thành nhạc sĩ hay thi sĩ…Mà chỉ có những nhạc viện, trại sáng tác thực tập lại kinh nghiệm, qui tắc cho chúng ta về nhạc lý và kỹ thuật nhạc cụ …hay các luật thi thơ mà chúng ta đã học từ cấp 2 phổ thông. Nhưng thường những kinh nghiệm cá nhân (thầy cô) chưa phải là tất cả, chỉ chừng mực dừng lại ở đó…
   Có lẽ vậy, nên chúng ta không ngạc nhiên khi nhiều thạc sĩ, tiến sĩ văn chương chưa có tác phẩm nào đăng đàn, hoặc lưu danh tên tác giả…Bởi nghệ thuật nó tiềm ẩn trong nhận thức(năng khiếu) bộ não thông hiểu, sáng tạo mỗi người. Và tài năng nghệ thuật thường xuất hiện từ khi còn trẻ, khi mà hoài bảo vẫn còn tràn đầy cảm xúc và mơ ước…
   Tuy vậy…chúng ta phải có nền tảng, bạn cần phải học. Vì hình như mọi thứ liên quan đến cuộc sống đều có quy luật riêng của nó. Chúng ta cần học những nguyên lý để không lẫn quẫn và để được đi nhanh hơn…ít nhất là về mặt qui ước trình bày, trao đổi giao lưu…
   Điều chúng ta cần suy nghĩ…Là thường những người không xuất thân từ trường lớp, lại luôn thành công thể hiện tài năng về văn chương, âm nhạc, thơ ca (phần lớn)? Có lẽ, là chí tự học…Họ học từ thông tin và suy luận. Mà khi học bằng suy luận người ta trở nên bền bỉ và gắn kết một cách hồn nhiên khi đã tìm ra định luật…mà đôi khi không thể giải thích bằng ngôn ngữ, chỉ tự mình giác ngộ, cảm nhận …
  Những người như thế! Họ thường vượt qua ngưỡng cửa thời gian trong chốc lát…bỏ qua những rườm rà, cầu kỳ, lý luận và chứng minh sách vở…để đạt đến mục đích cuối cùng, bằng sự thể hiện tác phẩm nghệ thuật.
   2. Qui tắc và suy luận:
   Thật ra, điều đó không lấy gì làm lạ…Khi con người đã tìm ra hàng triệu âm thanh chỉ gói gọn trong Qui luật chu kỳ lập lại 7 nốt nhạc chính và 5 nốt nhạc phụ (khoảng cách cung). Hay tìm ra 3 hợp âm (cộng hưởng)chính để suy luận 3 x 7= 21 hợp âm cơ bản. và khi soạn thảo một bản nhạc đơn giản…chỉ cần 3 hợp âm cơ bản theo qui tắc qui ước lặp lại trên 5 ngón tay(1,4 và 5). Trong khi đó nếu ngồi ở nhà trường hay học bằng sách vở do quy định thời gian, từng tiết bài để nhớ…đôi khi bạn mất đi mấy năm mà vẫn cứ bị quên. Nghĩa là người ta vẫn hơn chúng ta bằng cách học suy luận…
   Thông thường thói quen…người ta hay yêu cầu học sinh học thuộc lòng bảng cửu chương. Nhưng nếu muốn dạy thêm cách suy luận…bạn hãy chỉ cho đứa trẻ cách tìm ra bảng cửu chương bằng các phép cộng dồn những con số giống nhau (cấp số cộng) trước khi học thuộc lòng. Đứa bé có chậm, thì 2 h sau nó cũng hoàn thiện được 8 bản cửu chương cơ bản…Thì trong số đó, sẽ có đứa suy luận được ngay phép chia…hoặc cao hơn là đã hình thành tư duy suy luận bình phương và căn thức…
   Cũng theo phương pháp luận đó khi người ta học đàn guita…Chỉ cần biết 7 nốt đầu tiên trên cần đàn, là bạn có thể biết khoảng cách cung để suy luận hết toàn bộ vị trí mà không cần phải học ghi nhớ….và còn lại thói quen sẽ tự động giúp bạn. Vậy, học chơi đàn trong 7 ngày là lời nói không hoa mỹ và cách điệu chút nào? Hoặc, khi nhìn một dãy trên bàn phím Piano, Organ…bạn nên tự qui uớc vị trí, chỉ nên nhìn thấy 2 nốt “trắng” và “đen”…thì chắc chắn ở quãng nào, bạn cũng nhấn đúng phím như bạn muốn…
   Thơ cũng vậy…chỉ có 2 thanh âm “bằng” và “trắc”và niêm luật câu cú…chỉ gói gọn trong 4 câu thơ. Nếu bạn đem luật mỗi loại thơ ra để so sánh…thì sẽ nhận ra Qui luật chung “trắc” và “bằng”(âm luật)bao giờ cũng cách nhau 1 chữ tạo nên thanh âm khác nhau để phân nhịp trong câu. Và đồng âm khác câu (niêm luật) tạo nên nhạc điệu. Đó là điều cơ bản âm nhạc trong thơ…Chính vì vậy mà chúng ta đã sáng tạo ra nhiều loại thơ thuần Việt.
   Như vậy trên thực tế…chúng ta học luật thơ ca hay quy luật âm nhạc có thể sảy ra, chỉ cần một buổi thảnh thơi suy luận nào đó…Phần còn lại thời gian, là chúng ta làm quen để thưởng thức hay sáng tác.
  3. Mở rộng lý giải:
   Luật thơ…tuy nó đơn giản hơn là các nốt âm nhạc vì chỉ có 2 thanh âm “bằng” và “trắc”mà người ta hay gọi là âm luật và niêm luật tạo nên sắc thái nhạc điệu thơ. Nhưng, cái gì càng giản đơn…luôn khó hơn về mặt diễn cảm nghệ thuật. Nghĩa là cần năng lực: Sử dụng ngôn ngữ, cách điệu hình tượng, nghĩa từ…sao cho thành tác phẩm thi ca. Nó đòi hỏi nhiều về giá trị nội dung phải mạch lạc, sâu sắc…bố cục phải rõ ràng…thì người đọc hay xướng(ngâm)mới liên kết trình bày, người nghe mới thưởng thức được trọn vẹn. Và…đương nhiên khi đến với thơ người ta thường cần suy tư, chiêm nghiệm…để xúc động được sâu lắng hơn.
   Cái gì cũng có qui luật…trừ khi chưa tìm ra qui luật?
  Trong thơ ca có âm luật, niêm luật và thi pháp, trong âm nhạc có cung nhạc, hợp âmtiết điệu Vì vậy, suy ra…thơ ca và âm nhạc vẫn có mối tương đồng và mục đích giống nhau…có khác chăng là một bên dùng bằng ngôn ngữ và bên kia dùng bằng âm thanh.
   Vì là Nghệ thuật nên cũng luôn cần sáng tạo…nhưng mọi cách sáng tạo nào cũng phải dựa vào qui luật. Vì qui luật không phải do con người tuỳ tiện đặt ra…mà dựa theo định luật cơ bản vốn có của tự nhiên, của cảm xúc…nhất là thơ ca và âm nhạc!
   Xét về mặt tiến hoá loài người…thì âm nhạc có trước thơ ca! Vì âm thanh có trước khi ngôn ngữ loài người ra đời. Nhưng…nếu xét về mặt cấu trúc, tìm ra qui tắc đưa vào nghệ thuật, thì hình như thơ ca đã đi trước âm nhạc một khoảng cách tương đối dài(hơn 1000 năm).
  Theo lịch sử ghi nhận…Trước đó, thơ cổ phong chưa có luật thi thơ. Cho đến đời nhà Đường (618-907)trước công nguyên mới có luật thơ: Thất ngôn bát cú, ngũ ngôn tứ tuyệt…nghiêm túc và chuẩn mực. Và khi sang nước ta được Hàn Thuyên(?) chuyển âm (còn gọi là Hàn luật)cách đây khoảng 800 năm thời Lý đến thời Trần (thế kỷ 11) dựa theo như nguyên tắc luật Đường thi: Vần, Đối, Niêm, Luật và Bố Cục…Trong khi nền tân nhạc(qui luật âm nhạc) ca khúc mới được tìm hiểu, du nhập được khoảng 70 năm nay…
  Cái khó trong đường thi…là trong 7 chữ(thất ngôn), 8 câu(bát cú) lại buộc phải đầy đủ và phân biêt: Mở đề, thực(trạng), luận và kết…tất cả phải có bố cục rõ ràng, chặt chẽ…Đối(câu 3 và 4; 5 và 6) ý tưởng phải cân nhau, đối chữ (tức đối thanh)…nghĩa là “bằng” phải đối “trắc” và ngược lại trắc phải đối bằng. Trong ý nghĩa này còn có đối loại của chữ…nghĩa là phải đặt hai chữ cùng một tự loại để đối với nhau (danh từ đối với danh từ và động từ với động từ…v.v.).
     Trong ngôn ngữ Việt của chúng ta có tám (8) thanh âm và được chia ra sáu thanh trắc và hai thanh bằng. Nhưng, nếu đúng âm luật…thì thanh “trắc”: Dấu hỏi, dấu ngã, dấu sắc, dấu nặng vẫn khác “thanh âm”nên có qui định khoảng cách nhất định (trừ từ luyến, láy…). Thanh “bằng” cũng vậy: Dấu huyền và không dấu…cũng không được lặp lại gây cảm giác đồng thanh âm, hoặc trong câu nên tránh vần chữ thứ 4 và chữ cuối…Nghĩa là tránh cả đồng âm, đồng nghĩa trong một bài thơ thì mới đúng yêu cầu hoàn thiện. Trong âm nhạc viết cho ca khúc tiếng Việt cũng không thể một nốt nhạc ở vị trí nào đó…lại sử dụng chung cho các dấu cùng thanh: Dấu: Ngã, nặng, sắc…được.
   Những điều này cho ta thấy sự chuẩn mực(hay gò bó)trong qui tắc Đường luật chặt chẽ thế nào. Và cũng chính vì thế ít có ai hoàn thiện về mọi mặt một bài thơ trọn vẹn “luật đường thi”…kể cả các nhà thơ lớn , tên tuổi…
    Mãi đến sau này, văn hoá phương tây xâm nhập…những vần luật và niêm luật của Nho gia trong thơ ca đã chuyển sang một quan niệm mới và hình thành một phong trào thơ mới (khoảng 1930)…vì cho rằng đường luật quá hẹp hòi cho ý tưởng và cảm xúc tự nhiên, cho trái tim hồn thơ con người…Như thế là dòng thơ mới ra đời…dễ cảm nhận đại chúng và thanh thoát hơn. Có lẽ nhờ vậy mà luật thơ của xứ mình thay đổi, sáng tạo để phát triển hơn…Các loại thơ mới bỗng đa dạng, đã thể hiện được những âu lo, trăn trở, muộn phiền, rạo rực, vội vả. …
   Tuy dòng thơ mới đã thắng thế và phát triển hơn thơ cũ rất nhiều…Nhưng không có nghĩa là khác nhau? Mà dựa đều trên qui luật đã định hình không hề thay đổi của thanh luật(âm lụât) những điểm nhấn tạo ra âm nhạc nhịp nhàng của dòng thơ. Còn hiệp vận hay cách vận cũng chỉ là nhạc điệu thay đổi đúng niêm luât…
   Ta sẽ thấy sự bất biến (qui luật) khi thanh “bằng” “trắc”luôn cần một khoảng cách (cách nhau 1 chữ) mới tạo nên giọng thơ nhịp nhạc…vì nếu không như thế? Nó chỉ là lối văn xuôi tĩnh lặng. Chẳng qua nó có một khoảng cách tự do cho chúng ta ngơi nghĩ, diễn cảm. Và nhất là khỏi mất công… khó tìm chữ đối, khó chọn vần gieo.
   Ngoài ra, người ta còn sáng tạo ra…khi chọn khởi động thanh “trắc” “bằng” một số loại thơ vào chữ thứ 3 của câu thay vì chữ thứ 2 (như STLB, hay loại thơ 7, 8 chữ) Riêng thơ Lục bát thì gần hoàn thiện với âm giọng ca dao VN hơn…khi sử dụng thanh “bằng”nhịp nhàng và vần đúng chu kỳ (chữ thứ 6) của mỗi câu.
   Với lý do trên…Tôi suy nghĩ rằng: Những cách nói “thơ tự do”? Không có nghĩa là tuỳ tiện thay đổi qui luật “thanh âm” trên…Bởi ngôn ngữ, âm vực, giọng của người Việt nhiều thanh âm, thanh sắc…Có phải chăng nhờ đó mà thơ ca của người Việt có điều kiện, giá trị hơn về mặt âm nhạc? (chắc phải vậy).
   Âm luật (bằng trắc) trong ca khúc âm nhạc cũng vậy…Nếu nhạc sĩ nào sáng tác phá giọng(các dấu)nhã từ chuẩn mực của ca sĩ, thì nhạc sĩ đó…có lẽ không sáng tác riêng cho người Vịêt hát(cười)…Vì muốn thưởng thức bài hát đó chúng ta phải thuộc lời? Và nếu như thế cũng đã tách lệch nhạc và lời, chia ly cảm xúc…
   Đó là chúng ta đang bàn về âm nhạc kèm lời (ca khúc). Nói như thế không có nghĩa là chúng ta phủ nhận âm nhạc không phải là cầu nối tâm hồn người…mà chỉ mặc nhiên công nhận hay phủ nhận lời và nốt nhạc trong ca khúc ấy, có giá trị hợp chuẩn hay không? Nếu không…tốt nhất là nghe nhạc không lời.
   Vì ca khúc chính là cuộc hôn phối giữa thơ ca và âm nhạc. Một cuộc hôn nhân không đồng điệu, lạc giọng thanh âm…sẽ lịm chết từ khi mới bắt đầu…Nghĩa là bài hát đó gây dị ứng người nghe, khó hiểu, khó nhớ…dễ đi vão quên lãng.
  Cũng vậy, một bài thơ…nếu không có điểm nhấn, rời rạc, đồng thanh hoặc hoặc lạc niêm, lạc vận, đọc không suông sẽ…thì khó nắm bắt nội dung, hoà điệu thơ ca. Tuy nhiên, thơ khác với âm nhạc một điểm vô cùng quan trọng…chính là ngôn ngữ diễn cảm và ý tứ sâu sắc, dạt dào. Chính những điểm đó mới tạo nên nên giá trị của một tác phẩm…và người ta dễ dàng bỏ qua những lỗi lầm nhỏ(luật). Vì người ta tìm kiếm hồn thơ chứ không phải chỉ trò chơi dùng chữ lắp ghép, hô biến thành bài thơ.
    4. Kết luận:
   Một người viết phê bình văn học…không nghĩa là người ta có khả năng viết được tác phẩm. Và một người biết thưởng thức nhạc không nhất thiết phải biết qui tắc âm nhạc.
   Nhưng nếu không hội đủ kiến thức chung thì khó mà nhận định sự hoàn thiện một tác phẩm..
   Nhưng, cũng thật may và tuyệt vời…là nghệ thuật dành cho tất cả mọi người, nó không hề có ý định, tiêu chí, ranh giới  phân biệt…

  Lời nói thêm: (luận điểm cá nhân)   
  Về cảm nhận mỗi người trong thơ ca và âm nhạc…?
  Phần lớn, mọi cá nhân đều phụ thuộc cảm xúc với nhiều lý do: Ý thích, năng lực, kiến thức và thói quen, kỷ niệm…Nhưng, những ca khúc và bài thơ giá trị sẽ đáp ứng được cả hai yếu tố: Bài thơ hay phải có giọng thi ca (âm nhạc), Ca khúc thì phải có ngôn ngữ thi thơ.(sở thích lại là vấn đề khác).
   Vì vậy, không có thước đo chung cho mỗi loại hình nghệ thuật hay định mốc thời gian…Và khi đã nói đến nghệ thuật thì mọi thứ đều có thể “chuyển thể” phù hợp với ngôn ngữ riêng cho mỗi dân tộc, hoặc loại hình nghệ thuật đó…
   Chúng ta dễ xác nhận một điều cơ bản: Thơ của mỗi dân tộc chứa đựng theo cái hồn “khẩu dụ”của dân tộc đó…Vì thơ có liên quan đến phần chủ đạo thanh âm, nhạc tự ngôn ngữ. Như thế, cũng có nghĩa: Sự dịch thuật, chuyển thể…khó mà đáp ứng trọn vẹn ý tứ hồn thơ, phần lớn còn lại chỉ là cảm thụ nghĩa và lý…
  Người Việt thường chỉ cảm xúc thi ca Việt hơn là dòng thơ Châu Âu…Và ngay cả thơ Trung Quốc dù gần gũi ý luật cũng khó mà đồng ý nghĩa thanh âm ngôn ngữ diễn cảm.
  Âm nhạc không hề có ranh giới, luật thơ cũng vậy…nhưng nhạc điệu và lời hát thì lại thể hiện rất rõ sở thích, tâm tình, thể hiện nhân văn …và ngôn ngữ thơ ca lại quyết định sự biểu cảm giá trị nghệ thuật, tính cách văn hoá. Vì vậy, nếu ta pha trộn ngôn ngữ thì cũng nên suy nghĩ, tự kiểm tra lại giá trị tự nhiên, sáng tác chân thật của tác phẩm. Sự phóng tác cũng thường ví von, lặp lại ý niệm cũ…(trừ mục đích cá nhân)
   Nguyên nhân là…chúng ta đã tiếp cận nhiều nền văn hoá Đông, Tây, Kim, Cổ (đồng nghĩa với nô dịch)một thời gian dài của lịch sử…từ “Điển tích”Trung Quốc, “văn hoá” Pháp, cả kiểu cách Nga và lối sống Mỹ…nên không tránh được tư tưởng cố tình hay vô ý tách rời hoặc dị biệt…
   Nhưng hy vọng chúng ta vẫn hiểu rằng: Ngôn ngữ Việt chưa bao giờ thay đổi thanh sắc…Và mọi thứ đều có thể chuyển thành tiếng Việt hiện đại thuần tính trong thơ ca và âm nhạc…nếu bạn muốn có tác phẩm của riêng mình, của dân tộc bạn!

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét