Cồng chiêng Tây Nguyên
(Câu
chuyện bạn bè…)
Qua mùa lễ hội cồng chiêng (Festival 2026) ở Gia Lai. Tôi cũng có vài
câu chuyện của riêng mình.
Dù biết chơi khá nhiều thể loại âm nhạc, nhưng tôi vẫn luôn xúc động mỗi
khi nghe âm nhạc cồng chiêng. Có lẽ, không chỉ là kỷ niệm…mà còn mang ý nghĩa hồn
nhiên trong đời sống, văn hóa huyền thoại của người tây nguyên.
Dòng đời run rủi (cười) tôi sống chung gần 3 năm với người Jrai,
Bana…Sau này, với nghề qui hoạch tôi gần như rong ruổi nhiều năm trên mảnh đất
đại ngàn này! Tuy có nhiều sắc tộc khác nhau, nhưng phần lớn dân số vẫn là cộng
đồng Jrai, Bana (Gia lai) và Ê Đê, M'nông (DakLak).
Gia Lai và Đắk Lắk đều thuộc “Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên” (được chính thức
UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại (2008). Nhưng, hồ
sơ văn hóa cồng chiêng mang tính chất một "Không gian văn hóa" toàn
vẹn gắn liền với đời sống tín ngưỡng, cộng đồng bản địa.
Tất cả đều có nền âm nhạc tiết tấu khá tương đồng, nhưng mang sắc thái
và biểu cảm đặc thù riêng cho mỗi tập quán cộng đồng riêng Bana, Ê Đê, M'nông…
Có lẽ, do sống với người Jrai
nhiều hơn nên tôi có chút “si mê” để thấu hiểu về âm nhạc của họ hơn. Người
Jrai có lối chơi cồng chiêng khá đa dạng và độc lập, có sáng tạo kỹ thuật ngắt
âm (bằng ngón tay). Gồm có bốn loại hình nghệ thuật âm nhạc trừu tượng:
+ Bộ chiêng Aráp: Dùng trong lễ Pơ thi (lễ
bỏ mả), mang âm điệu buồn, sâu lắng…
+ Bộ chiêng M'Nhum: Dùng trong các lễ hội
vui chung.
+ Bộ chiêng J'Rum: Dùng trong lễ xoay cột,
đâm trâu.
+ Bộ chiêng Vang: Dùng trong
lễ M'Pú. (cầu mong sức khỏe cho người lớn tuổi)
Vì vậy, trong lễ hội “giao lưu” khó có thời giân để thể hiện đầy đủ âm
nhạc chiêng cồng một cách rõ nét, độc đáo (bản sắc). Và, cũng không phải khi
nào cũng tập trung được nghệ nhân (nghệ sĩ) có kinh nghiệm tạo dựng kỹ thuật dàn
âm nhạc cộng đồng (nhiều người cùng chơi).
Hôm nay, (6-8/11/2026) tổ chức có
vẻ hoành tráng hơn, nhưng không có nghĩa hay hơn các mùa lễ hội trước…
Tất nhiên, khi tổ chức một lễ hội lớn thì khó tránh được khiếm khuyết,
thậm chí bị “lạc đề” ngoài mong muốn! Vì vậy, khi viết kịch bản, đạo diễn sân
khấu lớn rất cần hội đủ nhiều yếu tố kiến thức chuyên môn. Hình thức tổ chức có
thể hiện đại hóa. Nhưng, “lễ hội cồng chiêng” phải có đặc tính âm nhạc bản địa,
thì mới có ý nghĩa, giá trị thực.
Trong các giai điệu cồng chiêng? Riêng tôi, có thể ngủ bình yên với âm
thanh dìu dặt ARăp (Pơ thi), bởi tiếng vọng trầm mặc xa xăm, băng qua mọi ngõ
ngách đêm sâu của núi rừng. Và, cũng thường bị mê hoặc khi nhìn sơn nữ nhảy múa
(xoang) dưới ánh trăng khuya, một ảo ảnh nhip nhàng đến mức hoang sơ…
Với nhạc cụ hiện đại? Thang âm
thường phù hợp với đàn guitar (thùng) nhiều hơn. Cũng có nghĩa dù mang nhiếu sắc
thái trầm bỗng, thanh sắc... nhưng phải giản dị gần gũi, hơn là kiểu cách Rock-Rap mạnh bạo, xa
lạ. Thường, các nhạc công sử dụng ton
chính Rê trưởng (D) kết hợp A7; hay Đô trưởng (C) kết hợp G7…để kể chuyện tâm
tình hay vui chơi lễ hội cùng cung bậc đó!
Ngày nay, văn hóa người Thượng
& Kinh đã “giao thoa” khá nhiều!
Tuy nhiên, nhiều tác giả (nhạc sĩ) viết về tây nguyên vẫn cỡi voi “tham quan du
lịch”! Có thể đồng điệu cũng khó mà
đồng âm(?) Đương nhiên, ai cũng có
quyền tưởng tượng, nếu bị “lạc hồn” gõ trống bập bùng như Ngọn Lửa Cao Nguyên, hay mơ hồ với Đôi Mắt Pleiku cũng được (cười)! Tuy vậy hãy cẩn thận, âm nhạc vẫn
luôn có bản chất tự sự và tâm hồn riêng của nó…
